'हिंद-दी-चादर' अर्थात राष्ट्रासाठी बलिदानाचा संकल्प !!

संपादकीय

अभिजीत राणे

'हिंद-दी-चादर' अर्थात राष्ट्रासाठी बलिदानाचा संकल्प !!

इतिहासाच्या पानात अशा अनेक घटना नोंदवल्या गेल्या आहेत, जिथे शूरवीरांनी आपल्या मातृभूमीसाठी किंवा स्वतःच्या धर्मासाठी प्राणांची आहुती दिली. मात्र, जगाच्या संपूर्ण कालखंडात एकच अशी महान घटना घडली, जिथे एका महापुरुषाने स्वतःचा धर्म किंवा स्वतःची श्रद्धा वाचवण्यासाठी नव्हे, तर दुसऱ्याच्या धर्माच्या अस्तित्वासाठी आणि मानवी स्वातंत्र्यासाठी स्वतःचे शीश अर्पण केले. ते महापुरुष म्हणजे शीखांचे नववे गुरू, श्री गुरू तेग बहादूर साहिबजी. आज जेव्हा आपण त्यांच्या बलिदानाचा ३५० वा शहीदी समागम साजरा करत आहोत, तेव्हा हा केवळ एका धार्मिक परंपरेचा सोहळा उरत नाही, तर तो मानवी हक्क, धार्मिक सहिष्णुता आणि अढळ ध्येयवादाचा एक वैश्विक जाहीरनामा ठरतो.

१७ व्या शतकाचा तो कालखंड भारतीय उपखंडासाठी अत्यंत कसोटीचा होता. दिल्लीच्या तख्तावर औरंगजेब विराजमान होता. त्याच्या सत्तेची महत्त्वाकांक्षा केवळ भूभागापुरती मर्यादित नव्हती, तर ती लोकांच्या अंतर्मनावर आणि त्यांच्या श्रद्धेवर कब्जा मिळवण्यासाठी आसुसलेली होती. 'दार-उल-इस्लाम'च्या निर्मितीच्या ध्यासापायी त्याने तलवारीच्या जोरावर धर्मांतराचा सपाटा लावला होता. या मोहिमेचे मुख्य लक्ष्य होते—काश्मीर. औरंगजेबाचा असा कयास होता की, जर काश्मीरमधील विद्वान पंडितांनी इस्लाम स्वीकारला, तर संपूर्ण भारत शरणागती पत्करेल. काश्मीरच्या खोऱ्यात भीतीचे साम्राज्य पसरले होते. जानवे तोडले जात होते, मंदिरे उद्ध्वस्त होत होती. अशा वेळी, हतबल झालेल्या काश्मीरी पंडितांचे एक शिष्टमंडळ पंडित कृपा राम यांच्या नेतृत्वाखाली मदतीची याचना करत 'आनंदपूर साहिब'च्या पवित्र भूमीवर पोहोचले.

आनंदपूर साहिबमध्ये गुरू तेग बहादूर साहिबजींनी पंडितांची व्यथा शांतपणे ऐकून घेतली. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक गंभीर चिंतन होते. या संकटातून देशाला आणि धर्माला वाचवण्यासाठी एखाद्या महान आत्म्याच्या बलिदानाची गरज आहे, हे गुरूंना उमजले होते. नेमक्या त्याच वेळी, नऊ वर्षांचे बालक गोविंद राय (जे पुढे गुरू गोविंद सिंह झाले) तिथे आले. आपल्या पित्याला चिंतेत पाहून त्यांनी विचारले, "पितृश्री, काय झाले?" गुरूंनी परिस्थिती समजावून सांगितली आणि म्हणाले की, "या परिस्थितीला बदलण्यासाठी एखाद्या महापुरुषाच्या बलिदानाची आवश्यकता आहे." त्यावर त्या नऊ वर्षांच्या बालकाने जे शब्द उच्चारले, त्याने इतिहासाची दिशा बदलली. बालक म्हणाला, "पितृश्री, या जगात तुमच्यापेक्षा मोठा महापुरुष दुसरा कोण असू शकतो?" पुत्राच्या मुखातून निघालेली ही ईश्वरी आज्ञाच होती. गुरूंनी पंडितांना निरोप दिला, "जा आणि औरंगजेबाला सांगा की, जर त्याने आमच्या गुरूंचे (तेग बहादूरजींचे) धर्मांतर केले, तर आम्ही सर्वजण स्वतःहून इस्लाम स्वीकारू." एका धर्माच्या रक्षणासाठी दुसऱ्या धर्माच्या गुरूंनी दिलेले हे आव्हान जागतिक इतिहासात अभूतपूर्व होते.

गुरू तेग बहादूर साहिबजी दिल्लीकडे निघाले. वाटेत त्यांना अटक करण्यात आली. औरंगजेबाच्या दरबारात गुरूंना उभे केले गेले. तिथे भीती, प्रलोभने आणि क्रूरता अशा तीनही शस्त्रांचा वापर करण्यात आला. औरंगजेबाने गुरूंना इस्लाम स्वीकारण्यास सांगितले किंवा 'चमत्कार' दाखवण्यास सांगितले. मात्र, गुरूंनी अत्यंत शांतपणे उत्तर दिले की, "चमत्कार हा देवाचा अपमान आहे आणि धर्म हा कोणावर लादण्याची गोष्ट नाही." गुरूंचे मन विचलित करण्यासाठी त्यांच्या डोळ्यांसमोर त्यांच्या तीन प्रिय शिष्यांचा छळ सुरू झाला. भाई मती दासजींना जिवंत करवतीने चिरले गेले, भाई सती दासजींना कापसात गुंडाळून जाळले गेले आणि भाई दयालाजींना उकळत्या तेलाच्या कढईत टाकले गेले. आपल्या शिष्यांचे हे हाल पाहूनही गुरूंचा चेहरा शांत होता, त्यांच्या ओठांवर देवाचे नामस्मरण होते. त्यांच्यासाठी मृत्यू हा भीतीचा विषय नव्हता, तर सत्यासाठी दिलेली ती एक आहुती होती.

शेवटी ११ नोव्हेंबर १६७५ ची ती तारीख आली. दिल्लीचा चांदनी चौक हजारोंच्या गर्दीने भरला होता. मुघल सत्तेची अमानुषता आपल्या शिखरावर होती. जल्लाद जलालुद्दीनने आपली तलवार उपसली. गुरूंनी डोळे मिटले, ईश्वराचे ध्यान केले आणि एका क्षणात त्यांचे 'शीश' धडावेगळे झाले. दिल्लीच्या त्या चौकात रक्ताची धार उडाली, पण त्या रक्ताने हिंदुस्थानच्या विझत चाललेल्या स्वाभिमानाची मशाल पुन्हा प्रज्वलित केली. गुरूंचे शीश धडावेगळे झाले पण त्यांची 'शिखी' आणि त्यांची 'जिद्द' औरंगजेबाला झुकवू शकली नाही. म्हणूनच म्हटले जाते, "सीसु दिया पर सिररु न दिया" (मस्तक दिले पण आपला संकल्प आणि धर्म सोडला नाही).

गुरुजींना 'हिंद-दी-चादर' म्हटले जाते. 'चादर' हे संरक्षणाचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे चादर थंडीपासून किंवा उन्हापासून रक्षण करते, त्याचप्रमाणे गुरू तेग बहादूर साहिबजींनी आपल्या बलिदानाची चादर या देशाच्या संस्कृतीवर, येथील हिंदू धर्मावर आणि मानवी हक्कांवर पसरवली. त्यांनी हे बलिदान केवळ शीख धर्मासाठी दिले असते, तर कदाचित त्याचा आवाका मर्यादित राहिला असता. पण त्यांनी ते बलिदान 'तिलक-जंजू' (टिळक आणि जनेऊ) वाचवण्यासाठी दिले, जे त्यांच्या स्वतःच्या धर्माची चिन्हे नव्हती. ही कृती जगाला शिकवते की, स्वतःच्या हक्कासाठी लढणे हे शौर्य आहे, पण दुसऱ्याच्या अस्तित्वासाठी प्राणांची आहुती देणे हे 'गुरूत्व' आहे.

आज ३५० वर्षांनंतरही गुरू तेग बहादूर साहिबजींचे विचार तितकेच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहेत. आजच्या जगात जिथे धर्माच्या नावावर हिंसा होत आहे, जिथे असहिष्णुता वाढत आहे, तिथे गुरूंचे जीवन 'धार्मिक सहअस्तित्वाचा' सर्वात मोठा धडा आहे. त्यांनी दिलेला "भय काहू को देत नहि, नहि भय मानत आन" (कोणाला घाबरवायचे नाही आणि कोणाकडून घाबरून घ्यायचे नाही) हा मंत्र आजच्या लोकशाही व्यवस्थेचा पाया असावा. लाल किल्ल्यावरून जेव्हा देशाचे पंतप्रधान या बलिदानाचा गौरव करतात, तेव्हा तो केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान नसतो, तर त्या विचारांचा सन्मान असतो ज्याने भारताला एक संमिश्र आणि मजबूत राष्ट्र बनवले आहे.

श्री गुरू तेग बहादूर साहिबजींचे बलिदान हे केवळ इतिहासातील एक मृत्यू नाही, तर ती एका नवीन युगाची पहाट होती. त्यांच्या या बलिदानातूनच पुढे 'खालसा' पंथाचा जन्म झाला, ज्याने मुघल साम्राज्याची मुळे उखडून फेकली. आज जेव्हा आपण ३५० व्या शहीदी समागमानिमित्त त्यांना नमन करतो, तेव्हा आपल्या मनात हा निश्चय असायला हवा की, आपणही अन्यायाविरुद्ध उभे राहू, दुर्बलांचे रक्षण करू आणि आपल्या देशाची सांस्कृतिक 'चादर' कधीही डागाळू देणार नाही. गुरू तेग बहादूर साहिबजी हे केवळ शीखांचे गुरू नाहीत, तर ते अखिल मानवजातीचे 'तारणहार' आहेत. त्यांचे हे ३५० वे समागम वर्ष आपल्याला अधिक उदार, अधिक निर्भय आणि अधिक मानवी बनवण्याची प्रेरणा देवो.