अजून एक प्राचीन संस्कृती नष्ट झाली !!

संपादकीय

अभिजीत राणे

अजून एक प्राचीन संस्कृती नष्ट झाली !!

आपण इतिहासापासून दाखले घ्यायचे म्हटले तर श्रीराम आणि रावण युद्धात रावणाच्या मृत्यूनंतर बिभीषणाला राजा नेमले गेले आणि त्याने लंकेवर राज्य सुरू केले. कुठेही जुन्या राज्यसत्तेशी लढा उभारताना एक तर त्यांना शरण आणणे , शरण न आल्यास त्यांना पराभूत करणे परंतु या पराभूत राष्ट्रावर आपल्याला अनुकूल असलेला राज्यकर्ता स्थापित करणे हे उद्दीष्ट असते. हीच राजनीति आहे हाच राजधर्म आहे. परंतु अमेरिका आणि इस्रायल यांनी इराणवर हल्ला चढवताना जी धोरणे आखली आहेत ती या पायाभूत सिद्धांतांना पायदळी तुडवणारी आणि इराणला विनाशाच्या, भुकेच्या आणि नरसंहाराच्या खाईत लोटून देणारी आहेत.

मध्यपूर्वेतील संघर्षाने आता अशा वळणावर प्रवेश केला आहे, जिथे युद्धाचे उद्दिष्ट केवळ शत्रूचा पराभव करणे नसून, त्या राष्ट्राचे अस्तित्व आणि संस्थात्मक पायाच मुळापासून उखडून टाकणे हे असल्याचे दिसते. अमेरिकेच्या पाठिंब्याने इस्रायलने इराणमधील 'अ‍ॅसेंब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स' या इमारतीवर केलेला भीषण हल्ला ही केवळ लष्करी कारवाई नाही, तर ती एका संपूर्ण राष्ट्राला कायमस्वरूपी 'यादवी'च्या खाईत ढकलण्याची सुनियोजित रणनीती आहे. जेव्हा एखादे राष्ट्र युद्धात असते, तेव्हा शेवटचा मार्ग हा वाटाघाटी आणि युद्धबंदी असतो. मात्र, जर वाटाघाटी करण्यासाठी समोर कोणताही वैध चेहरा किंवा संस्थाच उरली नाही, तर ते युद्ध कधीच संपत नाही. आज इराणमध्ये नेमके हेच घडताना दिसत आहे.

इस्रायलने कोम येथील ज्या इमारतीवर बॉम्बफेक केली, ती कोणतीही लष्करी छावणी, अणुकेंद्र किंवा 'आयआरजीसी'चे मुख्यालय नव्हते. ती '८८ सदस्यीय धर्मगुरुंच्या परिषदेची' जागा होती, ज्यांच्यावर इराणच्या राज्यघटनेनुसार पुढील सर्वोच्च नेता निवडण्याची जबाबदारी आहे. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, जेव्हा हे सदस्य अयातोल्लाह खामेनेई यांचा उत्तराधिकारी निवडण्यासाठी मतदान करत होते, त्याच वेळी ही इमारत जमीनदोस्त करण्यात आली. याचा अर्थ स्पष्ट आहे—हा हल्ला लष्करी क्षमतेवर नसून, इराणच्या घटनात्मक प्रक्रियेवर होता. जेव्हा तुम्ही एखाद्या देशाची निवडणूक प्रक्रिया किंवा नेतृत्व निवडण्याची यंत्रणाच उद्ध्वस्त करता, तेव्हा तुम्ही त्या देशाला अशा अंधारात ढकलता जिथे कोणाचेही नियंत्रण उरत नाही.

कोणत्याही युद्धाचा शेवट हा शेवटी टेबलावर बसून संवादाने होतो. संवादासाठी एक 'काउंटरपार्टी' म्हणजेच समोरचा अधिकृत पक्ष असावा लागतो. एक असा नेता लागतो, जो संपूर्ण देशाच्या वतीने स्वाक्षरी करू शकेल आणि ज्याचे आदेश लष्कराला मान्य असतील. खामेनेई यांच्या निधनानंतर, संरक्षण मंत्र्यांचाही मृत्यू झाला आहे आणि आता तो उत्तराधिकारी निवडणारा गटही संपवण्यात आला आहे. यामुळे इराणमध्ये आता 'सत्ताशून्य पोकळी ' अर्थात निर्नायकी अवस्था निर्माण झाली आहे. जर इराणकडे कोणताही वैध नेताच उरला नाही, तर इस्रायल किंवा अमेरिका कोणाशी चर्चा करणार? युद्धबंदीच्या करारावर सही कोण करणार? हा साखळीतील सर्वात महत्त्वाचा दुवा मुद्दाम कापला गेला आहे, जेणेकरून युद्ध थांबण्याची शक्यताच मावळून जावी.

या संपूर्ण संघर्षात ओमान हा देश नेहमीच एक शांततादूत किंवा मध्यस्थ म्हणून ओळखला गेला आहे. मात्र, आता मध्यस्थालाच लक्ष्य केले जात असल्याच्या बातम्या येत आहेत. ज्या देशाला मदतीची गरज आहे, तोच देश मध्यस्थावर हल्ले करत असल्याचे चित्र निर्माण होणे, हे अत्यंत क्लिष्ट आहे. इराणचे 'आयआरजीसी' आता विखुरले गेले आहे. त्यांच्यावर कोणाचेही मध्यवर्ती नियंत्रण नसल्यामुळे ते आता अनियंत्रितपणे प्रतिशोध घेत आहेत. जेव्हा एखादी लष्करी संघटना नेतृत्वहीन होते, तेव्हा ती अधिक धोकादायक आणि हिंसक बनते. आज इराणचे लष्करी तुकडे तुकडे झाले आहेत, जे कोणत्याही आदेशाविना कारवाया करत आहेत.

जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने पाहिले तर, विमा कंपन्या अशा देशात किंवा क्षेत्रात आपली सेवा पुन्हा सुरू करत नाहीत जिथे स्थिर सरकार नाही. जोपर्यंत इराणमध्ये पुन्हा एकदा वैध सत्ता प्रस्थापित होत नाही, तोपर्यंत तिथला व्यापार, तेल पुरवठा आणि आर्थिक व्यवहार ठप्पच राहतील. इस्रायल आणि अमेरिकेची ही 'टारगेटिंग डॉक्ट्रीन' केवळ इराणला कमकुवत करण्यासाठी नाही, तर त्यांना जागतिक अर्थव्यवस्थेतून कायमचे बेदखल करण्यासाठी आखलेली दिसते. नेतृत्व निवडण्याची प्रक्रियाच नष्ट झाल्यामुळे, विमा कंपन्यांचा 'अ‍ॅक्च्युअरीअल ब्लॉक' आता अनिश्चित काळासाठी वाढला आहे. म्हणजेच, इराण आर्थिकदृष्ट्या कधीच सावरू शकणार नाही, अशी ही योजना आहे.

अमेरिका आणि इस्रायलच्या या धोरणामुळे मध्यपूर्वेत केवळ यादवी माजणार नाही, तर ती संपूर्ण जगासाठी डोकेदुखी ठरेल. जेव्हा एखाद्या देशातील संस्थात्मक ढाचा कोसळतो, तेव्हा तिथे टोळीयुद्ध सुरू होते, जसे आपण लिबिया किंवा सीरियामध्ये पाहिले आहे. इराणसारखा मोठा आणि सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा देश जर अशा अराजकतेत अडकला, तर त्याचे परिणाम जागतिक इंधन सुरक्षा आणि शांततेवर होतील. इस्रायलने 'धोरणात्मक चूक' केल्याचे फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष मॅक्रॉन यांनी आधीच म्हटले आहे, कारण या आगीत केवळ इराणच नाही, तर शेजारील लेबनॉन, इराक आणि जोॉर्डनही होरपळून निघतील.

इराण मध्ये छोटे छोटे गट शस्त्रसज्ज होतील आणि तिथे अक्षरशः जंगल राज सुरू होईल. इराण मधील खोमेनाई राजवट निश्चितच अन्यायी होती परंतु अमेरिका आणि इस्रायल तिथे अराजक निर्माण करत आहेत. कोणताही नेताच जीवंत नसणे ही भयावह अवस्था आहे. अश्या स्थितीतल्या इराणवर अन्य अरब राष्ट्रे आणि पाकिस्तान तुटून पडेल आणि त्याचे लचके तोडेल. एका प्राचीन संस्कृतीचे असे हाल होणे खरोखर वेदना देणारे आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, कोममधील त्या इमारतीवर पडलेले बॉम्ब हे केवळ सिमेंट आणि काँक्रीटवर पडलेले नव्हते, तर ते शांततेच्या शेवटच्या आशेवर पडलेले होते. "युद्धातून शांततेकडे" जाणाऱ्या साखळीतील प्रत्येक दुवा जाणीवपूर्वक तोडला गेला आहे. जर कोणताही नेता नसेल, तर कोणतीही चर्चा होणार नाही; आणि जर चर्चाच होणार नसेल, तर हे युद्ध कधीच संपणार नाही. अमेरिका आणि इस्रायल इराणला केवळ युद्धात हरवत नसून, त्याला एका अशा खाईत ढकलत आहेत जिथून परतण्याचा कोणताही रस्ता उरलेला नाही. हे आधुनिक काळातील सर्वात भयानक 'डिझाइन' असू शकते, ज्याचे परिणाम पिढ्यानपिढ्या भोगावे लागतील.