संपूर्ण वंदे मातरम् : सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची सुरुवात

संपादकीय

अभिजीत राणे

संपूर्ण वंदे मातरम् : सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची सुरुवात

केंद्र सरकारने अलीकडेच सर्व सरकारी कार्यक्रमांमध्ये संपूर्ण वंदे मातरम् — म्हणजे सहाही कडव्यांची ध्वनिमुद्रिका — वाजवण्याचा आदेश काढला आहे. या संपूर्ण गायनासाठी तीन मिनिटे दहा सेकंद लागतात. राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ जसे ५२ सेकंदांत पूर्ण होते, तसेच या गीतालाही योग्य मान मिळावा, शाळांमध्ये त्याचा प्रसार व्हावा आणि सन्मानपूर्वक उभे राहून ते ऐकले जावे, असे या आदेशात स्पष्ट केले आहे. चित्रपटगृहांना मात्र याची सक्ती नसणार आहे. या निर्णयाकडे केवळ प्रशासकीय बदल म्हणून पाहणे ही चूक ठरेल; तो भारताच्या सांस्कृतिक आत्म्याशी संबंधित एक व्यापक संकेत आहे.

‘वंदे मातरम्’ हे केवळ गीत नाही; ते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे प्राणमंत्र आहे. बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतून हे गीत दिले आणि तेथून पुढे ते ब्रिटिश सत्तेविरुद्धच्या असंख्य आंदोलनांचे घोषवाक्य बनले. १९०५ च्या बंगभंग चळवळीत तर या गीताने संपूर्ण राष्ट्राला एकत्र बांधले. क्रांतिकारकांच्या ओठांवर, सत्याग्रहींच्या मिरवणुकांत आणि स्वातंत्र्याच्या स्वप्नांनी पेटलेल्या तरुणांच्या हृदयात ‘वंदे मातरम्’ धगधगत होते.

मात्र स्वातंत्र्यलढ्याच्या उत्तरार्धात या गीताच्या संपूर्ण आवृत्तीवरून वाद उद्भवले. १९३७ साली Indian National Congress च्या कोलकाता अधिवेशनात केवळ पहिल्या दोन कडव्यांचे गायन करावे, असा निर्णय घेण्यात आला. त्या काळात मुस्लिम लीगकडून संपूर्ण गीताला विरोध व्यक्त होत होता. ‘दुर्गा’ किंवा ‘लक्ष्मी’सारख्या उल्लेखांमुळे ते त्यांच्या धार्मिक श्रद्धांशी विसंगत असल्याचे सांगितले जात होते. या पार्श्वभूमीवर काही नेत्यांनी तडजोडीचा मार्ग स्वीकारला.

स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रगीत म्हणून जन गण मन स्वीकारले गेले आणि ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा देण्यात आला. येथे प्रश्न असा उभा राहतो की, राष्ट्रीय गीत म्हणून मान्यता असताना त्याच्या संपूर्ण स्वरूपाला सार्वजनिक जीवनात स्थान का मिळू नये? एखाद्या गीतातील प्रतिकात्मक उल्लेखांवरून त्याचे सांस्कृतिक मूल्य कमी ठरते का? भारतमातेचे स्तवन हे कोणत्याही एका पंथापुरते मर्यादित नसून, ते भूमी, निसर्ग, संस्कृती आणि परंपरेचे स्तवन आहे, हा व्यापक अर्थ दुर्लक्षित का केला जावा?

आज केंद्र सरकारने घेतलेला निर्णय या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीच्या संदर्भात पाहिला पाहिजे. हा निर्णय कोणालाही चिमटे काढण्यासाठी नसून, राष्ट्राच्या सांस्कृतिक सातत्याला पुनर्प्रतिष्ठा देण्याचा प्रयत्न आहे. तीन मिनिटे दहा सेकंद उभे राहणे ही कोणासाठीही असह्य गोष्ट ठरू नये. राष्ट्रगीतासाठी ५२ सेकंद उभे राहतो, तर राष्ट्रीय गीतासाठी तीन मिनिटे उभे राहण्यात राष्ट्रीय सन्मानाला धक्का कसा लागू शकतो?

वास्तविक, भारतातील मुस्लीम समाजाचा मोठा भाग स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी होता. काँग्रेस अधिवेशनांत संपूर्ण ‘वंदे मातरम्’ गायले गेल्याचे दाखलेही इतिहासात सापडतात. त्यामुळे सर्व विरोध एकसारखा किंवा सर्वसमावेशक होता, असे मानणे अयोग्य ठरेल. आजही अनेक मुस्लीम बुद्धिजीवी या गीतातील सांस्कृतिक अर्थ स्वीकारतात. म्हणूनच हा निर्णय समाजात नवा दुरावा निर्माण करेल, अशी भीती बाळगण्यापेक्षा तो परस्परसंवादाची संधी ठरू शकतो.

शाळांमध्ये या गीताचा प्रसार करण्याची तरतूद विशेष महत्त्वाची आहे. मुलांना केवळ शब्द पाठ करणे अपेक्षित नाही; तर त्या शब्दांमागील इतिहास, स्वातंत्र्यलढ्यातील त्याचे योगदान आणि सांस्कृतिक आशय समजावून सांगणे आवश्यक आहे. ‘सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्’ या ओळी केवळ काव्यात्मक अलंकार नाहीत; त्या भारताच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचे चित्रण आहेत. अशा प्रकारे शिक्षणातून राष्ट्रीय प्रतीकांची सखोल ओळख झाली, तर गीत वादाचा विषय न राहता अभिमानाचा विषय बनेल.

काही जण या निर्णयाकडे ‘हिंदू राष्ट्रवादाचा आग्रह’ म्हणून पाहतील. परंतु भारताची सांस्कृतिक ओळख आणि राज्यघटनेतील धर्मनिरपेक्षता यांत मूलभूत संघर्ष नाही. ‘वंदे मातरम्’मधील प्रतीकांचा अर्थ मूर्तीपूजेशी जोडून पाहणे ही एकांगी व्याख्या आहे. भूमीला ‘माता’ म्हणणे ही भारतीय परंपरेतील काव्यात्मक उपमा आहे. त्या उपमेचा स्वीकार केल्याने कोणाच्याही धार्मिक श्रद्धांना धक्का बसत नाही, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

याउलट, राष्ट्रीय प्रतीकांबाबत सातत्याने संकोच बाळगणे हे समाजात न्यूनगंड निर्माण करू शकते. स्वातंत्र्यानंतरच्या दशकांत अनेकदा ‘बहुसंख्याक-तुष्टीकरण’ किंवा ‘अल्पसंख्याक-तुष्टीकरण’ अशा आरोप-प्रत्यारोपांत राष्ट्रीय प्रतीकांचे स्थान दुय्यम ठरले. आज जर सरकारने स्पष्ट भूमिका घेतली असेल, तर ती घटनात्मक चौकटीत आणि सर्वसमावेशक भावनेतूनच अंमलात आणली गेली पाहिजे. सक्तीपेक्षा संवाद, संघर्षाऐवजी स्पष्टीकरण आणि आरोपाऐवजी आत्मविश्वास या मार्गानेच हा निर्णय यशस्वी होईल.

‘संपूर्ण वंदे मातरम्’ ही केवळ ध्वनिमुद्रिका नाही; ती सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची खूण ठरू शकते. पुढे भारतीय ज्ञानपरंपरेचे शिक्षण, सांस्कृतिक वारशाशी एकात्मता आणि आधुनिक विज्ञानासह परंपरेचे संतुलन यावर भर दिला गेला, तर या निर्णयाला व्यापक संदर्भ लाभेल. सनातन परंपरेतील वैज्ञानिक दृष्टीकोन, निसर्गपूजक विचार आणि मानवतावादी मूल्ये यांची मांडणी सकारात्मक पद्धतीने केली गेली, तर समाजातील गैरसमज दूर होतील.

कोणत्याही राष्ट्राची ओळख त्याच्या प्रतीकांमध्ये दडलेली असते. ध्वज, राष्ट्रगीत, राष्ट्रीय गीत, संविधान ; ही सर्व प्रतीके केवळ औपचारिकता नसून सामूहिक स्मृतीची आधारस्तंभ आहेत. ‘वंदे मातरम्’च्या सहाही कडव्यांचे सन्मानपूर्वक गायन हा त्या स्मृतीचा पुनरुच्चार आहे. त्यात कोणालाही वगळण्याचा हेतू नसून, सर्वांना या भूमीशी असलेल्या नात्याची जाणीव करून देण्याचा प्रयत्न आहे. राष्ट्राच्या सांस्कृतिक अधिष्ठानाचा ताठ मानेने स्वीकार करण्याची ही सुरुवात आहे. यासाठी तीन मिनिटे अर्पण करणे ही अत्यंत छोटी सुमनांजली आहे.