खिलाडियोंका खिलाडी – देवेंद्र फडणवीस !!!

संपादकीय

अभिजीत राणे

खिलाडियोंका खिलाडी – देवेंद्र फडणवीस !!!

महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सध्याचा काळ हा केवळ सत्ता बदलाचा काळ नसून तो दशकांपासून चालत आलेल्या संघर्षाचा, अपमानाचा आणि अत्यंत क्लिष्ट अशा रणनीतीचा परमोच्च बिंदू आहे. राज ठाकरे यांनी जेव्हा शिवसेना सोडली, तेव्हापासूनच मातोश्री आणि शिवतीर्थ यांमधील दरी रुंदावत गेली होती. परंतु, हा संघर्ष केवळ वैचारिक मतभेदांपुरता मर्यादित राहिला नाही. २०१७ च्या मुंबई महानगरपालिका निवडणुकीनंतर राज ठाकरे यांच्या मनसेचे सात पैकी सहा नगरसेवक ज्या पद्धतीने उद्धव ठाकरे यांनी आपल्या पक्षात ओढले, तो राज ठाकरे यांच्या राजकीय अस्तित्वावर केलेला सर्वात मोठा वार होता. राजकारणात फोडाफोडी होतच असते, पण आपल्याच भावाचा पक्ष अशा रीतीने संकटात असताना त्याला सावरण्याऐवजी त्याचे उरलेसुरले बळही हिरावून घेणे, ही बाब राज ठाकरे विसरणे शक्यच नव्हते. आदित्य ठाकरे यांनी मनसेचा वारंवार केलेला 'संपलेला पक्ष' असा उल्लेख आणि संजय राऊत यांनी राज ठाकरेंच्या राजकीय विश्वासार्हतेवर घेतलेली शंका, या सर्व गोष्टींनी एका मोठ्या राजकीय भूकंपाची पायाभरणी केली होती. या जखमा भरून निघणाऱ्या नव्हत्या, तर त्या केवळ योग्य संधीची वाट पाहत होत्या. नेमकी हीच संधी देवेंद्र फडणवीस यांनी ओळखली आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणात एका नव्या अध्यायाला सुरुवात झाली.

देवेंद्र फडणवीस हे केवळ एक नेते नसून ते भारतीय जनता पक्षाचे असे एक आधुनिक चाणक्य आहेत, ज्यांना राजकारणातील 'सायकॉलॉजी' म्हणजेच मानवी स्वभाव आणि इगो यांचा अचूक अंदाज येतो. २०१९ मध्ये जेव्हा उद्धव ठाकरे यांनी भाजपशी युती तोडून महाविकास आघाडी स्थापन केली, तेव्हा तो केवळ भाजपचा पराभव नव्हता, तर तो देवेंद्र फडणवीस यांच्या वैयक्तिक प्रतिमेवर झालेला आघात होता. 'मी पुन्हा येईन' या त्यांच्या वाक्याची झालेली टिंगल त्यांनी शांतपणे स्वीकारली, पण मनात बदला घेण्याची आग धगधगत ठेवली. फडणवीसांना हे नीट ठाऊक होते की, उद्धव ठाकरे यांना हरवण्यासाठी केवळ सत्ता पुरेशी नाही, तर त्यांचे राजकीय बळ ज्या 'मराठी अस्मिते'वर टिकून आहे, त्यालाच सुरुंग लावणे आवश्यक आहे. यासाठी त्यांनी राज ठाकरे यांना आपला मुख्य मोहरा बनवण्याचे ठरवले. राज ठाकरे यांची वक्तृत्व शैली, त्यांचा मराठी मनावर असलेला प्रभाव आणि उद्धव ठाकरेंबद्दल त्यांच्या मनात असलेला राग, या तीन गोष्टींचा वापर करून फडणवीसांनी एक अभेद्य चक्रव्यूह रचला. या चक्रव्यूहाचा पहिला टप्पा होता राज ठाकरेंना पुन्हा एकदा 'मराठी' आणि 'हिंदुत्व' या विषयावर आक्रमक करणे.

गेल्या काही महिन्यांपासून राज ठाकरे आणि महायुतीचे नेते यांच्यात पडद्यामागे ज्या हालचाली चालू होत्या, त्यामागे एकच उद्देश होता: उद्धव ठाकरे आणि काँग्रेस यांच्यातील युती तोडणे. लोकसभा निवडणुकीत भाजपला आलेला अनुभव असा होता की, जोपर्यंत उद्धव ठाकरेंच्या पाठीशी काँग्रेसची मुस्लिम आणि दलित मते आहेत, तोपर्यंत त्यांना मुंबईत रोखणे कठीण आहे. हे समीकरण बिघडवण्यासाठी राज ठाकरेंनी पुन्हा एकदा 'परप्रांतीय' आणि 'मराठी कार्ड' बाहेर काढले. जेव्हा मनसे कार्यकर्त्यांनी मुंबईत परप्रांतीयांविरुद्ध आंदोलने केली, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम उत्तर भारतीय मतदारांवर झाला. हे मतदार उद्धव ठाकरेंच्या 'सर्वसमावेशक' प्रतिमेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करू लागले. फडणवीसांचा हा 'प्लॅन बी' यशस्वी झाला कारण यामुळे मुंबईतील सुमारे ४० टक्के परप्रांतीय मते उद्धव ठाकरेंपासून दुरावली गेली. ही मते काँग्रेसची हक्काची व्होट बँक होती, पण राज ठाकरेंच्या आक्रमकतेमुळे काँग्रेस हायकमांडमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली. त्यांना कळून चुकले की, जर आपण ठाकरेंसोबत राहिलो, तर आपली धर्मनिरपेक्ष प्रतिमा मलीन होईल.

या खेळातील सर्वात मनोरंजक भाग म्हणजे संजय राऊत यांची भूमिका. फडणवीसांनी आणि राज ठाकरेंनी मिळून असा एक आभास निर्माण केला की, दोन्ही ठाकरे बंधू आता पुन्हा एकत्र येणार आहेत. 'दोन भाऊ एकत्र आले तर मराठी माणूस पुन्हा शिवतीर्थावर जमेल' अशा भावनिक पोस्ट सोशल मीडियावर फिरू लागल्या. संजय राऊत यांना या चर्चेच्या अग्रभागी ठेवण्यात आले. राऊत यांना वाटले की आपण राज ठाकरेंना आपल्या बाजूने वळवून महायुतीला मोठा धक्का देऊ शकतो. पण प्रत्यक्षात हा एक 'ट्रॅप' होता. जेव्हा उद्धव ठाकरे आणि राज ठाकरे यांच्यात मिटिंगांच्या वाटाघाटी सुरू झाल्या, तेव्हा काँग्रेसने या प्रकारावर तीव्र आक्षेप घेतला. काँग्रेसला हे स्पष्ट झाले की, उद्धव ठाकरे हे अद्यापही आपल्या जुन्या हिंदुत्वाच्या आणि प्रादेशिक मुद्द्यांपासून बाजूला झालेले नाहीत. यामुळे महाविकास आघाडीत अविश्वासाचे वातावरण निर्माण झाले आणि अंतिमतः काँग्रेसने उद्धव ठाकरेंची साथ सोडली किंवा त्यांच्यात मोठी दरी निर्माण झाली. फडणवीसांनी अशा प्रकारे उद्धव ठाकरेंना पूर्णपणे एकाकी पाडले.

निवडणूक जेव्हा जाहीर झाली, तेव्हा फडणवीसांनी या परिस्थितीचा फायदा घेत लढत 'पंचरंगी' केली. एका बाजूला भाजप-शिंदे-अजित पवार यांची महायुती होती, तर दुसरीकडे उद्धव ठाकरे, शरद पवार, काँग्रेस, प्रकाश आंबेडकर आणि राज ठाकरे हे सर्व विखुरले गेले होते. जेव्हा विरोधक विभागले जातात, तेव्हा मतांची फाटाफूट होऊन सत्ताधारी गटाला फायदा होतो, हे साधे गणित फडणवीसांनी अत्यंत प्रभावीपणे राबवले. राज ठाकरे यांनी मुंबई महानगरपालिका निवडणुकीत उद्धव ठाकरेंना धडा शिकवण्यासाठी ही सर्व व्यूहरचना मान्य केली होती. राज ठाकरेंनी उद्धव ठाकरेंना हे दाखवून दिले की, ज्याला तुम्ही 'संपलेला पक्ष' म्हणत होता, तोच पक्ष आज तुमच्या नाकाखाली तुमचा गड उद्ध्वस्त करत आहे. राज ठाकरे आजच्या निकालात जे प्रचंड आनंदी दिसत होते, त्यामागे त्यांचे स्वतःचे आमदार निवडून येण्यापेक्षाही उद्धव ठाकरेंच्या अहंकाराचा झालेला पराभव हे मोठे कारण होते. उद्धव ठाकरेंनी ज्या प्रकारे राज ठाकरेंचे नगरसेवक फोडले होते, त्याच भाषेत राज ठाकरेंनी आज उद्धव ठाकरेंच्या सत्तेचा आणि वर्चस्वाचा पाया उखडून टाकला आहे.

या संपूर्ण प्रक्रियेत राज ठाकरे यांनी अत्यंत हुशारीने 'संजय राऊत' या पात्राला हरभऱ्याच्या झाडावर चढवले. राऊतांना वाटले की आपण राजकारण करत आहोत, पण प्रत्यक्षात राज ठाकरेंनी त्यांना वेड्यात काढले होते. मुंबई महानगरपालिकेत उद्धव ठाकरेंचे ६५ नगरसेवक असतानाही आज त्यांना घराबाहेर पडणे कठीण झाले आहे, तर केवळ काही नगरसेवक असलेल्या राज ठाकरेंच्या घरी विजयाचा जल्लोष साजरा होत आहे. हा फरक केवळ आकड्यांचा नाही, तर तो राजकीय विजयाचा आहे. उद्धव ठाकरे यांचे 'मशाल' चिन्ह जणू काही बर्फाच्या कोनासारखे विरघळून गेले आहे. राज ठाकरे यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की त्यांची युती केवळ मुंबईपुरती आहे, पण या विधानामागचा खरा हेतू उद्धव ठाकरेंना गाफील ठेवणे हा होता. आज राज ठाकरेंसाठी महायुतीची दारे उघडी आहेत, त्यांना जो सन्मान मिळायला हवा होता तो फडणवीसांनी दिला आहे, कारण त्यांनी भाजपसाठी सर्वात कठीण असलेल्या मुंबईतील गड सर करण्यास मदत केली आहे.

उद्धव ठाकरे यांनी सातत्याने राज ठाकरेंचा अपमान केला होता, त्यांना राजकीय प्रक्रियेतून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला होता. पण राजकारणात वेळ ही सर्वांत मोठी असते. फडणवीसांनी राज ठाकरेंचा स्वाभिमान जागा केला आणि त्यांना या 'मास्टर प्लॅन'मध्ये समाविष्ट करून घेतले. राज ठाकरे आणि उद्धव ठाकरे एकत्र येणे ही केवळ भावनिक गोष्ट नव्हती, तर ती एक राजकीय खेळी होती जिच्यामुळे काँग्रेस आणि उद्धव ठाकरेंमध्ये कायमची भिंत उभी राहिली. या पंचरंगी निवडणुकीत मराठा मते, मुस्लिम मते आणि दलित मते विभागली गेल्यामुळे महायुतीला सत्ता सोपान गाठणे सोपे झाले. जर ही लढत थेट असती, तर निकाल वेगळा लागला असता, पण फडणवीसांनी परिस्थिती तशी राहूच दिली नाही. त्यांनी प्रकाश आंबेडकर आणि ओवेसी यांनाही अशा प्रकारे सक्रिय केले की, मतांचे विभाजन अटळ होते. हा गेम प्लॅन इतका खतरनाक होता की विरोधकांना तो समजायला उशीर झाला.

अखेरच्या निकालात जेव्हा राज ठाकरे हसमुख चेहऱ्याने पत्रकारांना सामोरे जात होते, तेव्हा त्यांच्या मनात तोच २०१७ चा अपमान आणि त्यानंतरची हेटाळणी आठवत असणार. राज ठाकरे यांनी संजय राऊत यांना पुढे करून जो डाव खेळला, त्याने उद्धव ठाकरेंच्या शिवसेनेला 'उद्ध्वस्त' करण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल टाकले आहे. फडणवीस हे खरोखरच आधुनिक काळातील चाणक्य आहेत, ज्यांनी स्वतःचे हात खराब न करता शत्रूच्या गोटातूनच आपल्या मित्राला उभे केले आणि युद्धाचे पारडे फिरवले. उद्धव ठाकरेंना आज ना काँग्रेसची साथ उरली आहे, ना मराठी माणसाचा तोच जुना पाठिंबा. राज ठाकरे यांनी मात्र महायुतीच्या सोबतीने आपले अस्तित्व पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे. महाराष्ट्राच्या राजकारणातील हा धडा भविष्यात येणाऱ्या अनेक पिढ्यांसाठी अभ्यासाचा विषय ठरेल. बदला कसा घेतला जातो आणि सत्तेचे समीकरण कसे फिरवले जाते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे. राज ठाकरेंनी उद्धव ठाकरेंच्या पाठीत खंजीर उपसला नसून, त्यांनी केवळ न्यायाचा हिशोब चुकता केला आहे, अशीच भावना आज त्यांच्या समर्थकांमध्ये आहे. फडणवीस आणि राज ठाकरे या जोडगोळीने महाराष्ट्राचे राजकारण आता एका अशा वळणावर आणून ठेवले आहे, जिथून उद्धव ठाकरे यांना पुन्हा उभे राहणे केवळ अशक्यप्राय वाटते. ही केवळ एक निवडणूक नव्हती, तर ही एक राजकीय शुद्धीकरण मोहीम होती, जिथे 'अहंकार' हरला आणि 'रणनीती' जिंकली.