संपादकीय अभिजीत राणे 'नूरा कुस्ती' आणि गलितगात्र विरोधी पक्ष

संपादकीय

अभिजीत राणे

'नूरा कुस्ती' आणि गलितगात्र विरोधी पक्ष

महाराष्ट्राचे राजकारण नेहमीच नाट्यमय राहिले आहे, परंतु गेल्या काही वर्षांत त्याला एक नवी आणि अधिक सूक्ष्म धार मिळाली आहे. अलीकडच्या काळात 'महायुती'मधील (भाजप, शिवसेना-शिंदे गट आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस-अजित पवार गट) अंतर्गत कुरबुरी आणि तणावाचे जे चित्र सातत्याने महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर दिसत होते, ते केवळ एक ‘नूरा कुस्ती’ होती, हे आता स्पष्ट झाले आहे. सत्ताधाऱ्यांनी खेळलेल्या या राजकीय खेळामुळे विरोधी पक्ष, म्हणजेच 'महाविकास आघाडी', केवळ सापळ्यातच अडकला नाही, तर आजवरच्या महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात दुर्बळ आणि प्रभावहीन विरोधी पक्ष बनला आहे, हे दुर्दैवी सत्य आहे.

'नूरा कुस्ती' या शब्दाचा अर्थ आहे—खरी ताकद न वापरता केवळ प्रतिस्पर्धकाला थकून जाण्यासाठी किंवा प्रेक्षकांचे मनोरंजन करण्यासाठी लढलेला सामना. महायुतीने अगदी याच तंत्राचा वापर केला.

मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि दुसरे उपमुख्यमंत्री अजित पवार हे तिन्ही नेते सातत्याने एकमेकांमध्ये सारे काही आलबेल नसल्याचे चित्र निर्माण करत होते. अजित पवारांची ‘दांडगाई’: अजित पवार हे मंत्रिमंडळात त्यांच्या शैलीत काम करताना दिसत होते, ज्यामुळे मुख्यमंत्री शिंदे त्रस्त आहेत, अशी चर्चा पसरली. शिंदे गट: असंतुष्ट मुख्यमंत्री: एकनाथ शिंदे हे अजूनही नाराज आहेत आणि त्यांना आपले मुख्यमंत्रीपद वाचवायचे आहे किंवा केंद्रातून दबाव येत आहे, अशा बातम्या पेरल्या गेल्या. फडणवीस-शिंदे तणाव: भाजपचे सोशल मीडिया समर्थक उघडपणे शिंदे यांच्या नेतृत्वावर टीका करत होते, तर शिंदे गटाचे नेते भाजपवर टीका करून या भांडणांना हवा देत होते. हे तिन्ही घटक, स्वतःच्या पक्षातील समर्थकांचा वापर करून, सोशल मीडियावर आणि माध्यमांमध्ये दररोज एक नवा अध्याय उभा करत होते. या 'भांडणांमुळे' महायुतीचेच नुकसान होत आहे, असे भासवले गेले.

या सगळ्या गदारोळात, प्रसारमाध्यमे आणि महाविकास आघाडी (मविआ) पूर्णपणे फसली. महायुतीच्या तीन नेत्यांनी भांडणांच्या या 'नाटकात' माध्यमांचा संपूर्ण फोकस आपल्याकडे ओढून घेतला. दररोज सकाळपासून रात्रीपर्यंत केवळ त्यांच्याच बातम्या, त्यांच्यातील कथित तणावाचे विश्लेषण आणि त्यांच्या पक्षांतर्गत गटबाजीच्या चर्चा रंगत राहिल्या. या सततच्या महायुतीच्या 'ड्रामा'मुळे महाविकास आघाडीचे मीडियातील अस्तित्व जवळपास शून्य झाले. त्यांच्या पत्रकार परिषदा, आंदोलने, किंवा जनसामान्यांचे प्रश्न पूर्णपणे दुर्लक्षित झाले. मविआचे नेते सुद्धा या सापळ्यात अडकले. त्यांना वाटू लागले की, हे भांडण विकोपाला जाईल, महायुती तुटेल आणि महाराष्ट्रात पुन्हा सत्तांतर होईल. या 'भांडणाच्या' अपेक्षेवर त्यांनी आपली सर्व राजकीय ऊर्जा आणि वेळ खर्च केला.

सत्ताधारी अत्यंत चाणाक्षपणे एकत्र होते, पण विरोधात भांडणाचे चित्र उभे करत होते. प्रसारमाध्यमे आणि विरोधकांनी हे 'सगळे खरे' समजून त्याला प्रचंड प्रसिद्धी दिली, जी सत्ताधाऱ्यांसाठी राजकीय अवकाश (Political Space) मिळवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक होती.

या नूरा कुस्तीचा अंतिम परिणाम आणि खरा उद्देश काय होता, हे स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका संपताच उघड झाला. राजकारणात 'जागा' (Space) अत्यंत महत्त्वाची असते. महायुतीतील तिन्ही घटक आपापसात भांडत असल्याचे दाखवत असताना, प्रत्यक्षात त्यांनी महाराष्ट्रातील राजकारणाची संपूर्ण जागा स्वतःच व्यापून टाकली होती. जनतेच्या मनात आणि माध्यमांच्या हेडलाईन्समध्ये केवळ 'सत्ताधारी'च होते. जनतेचे लक्ष महागाई, बेरोजगारी, शेतकरी समस्या या मूलभूत प्रश्नांकडून हटवून 'शिंदे-पवार-फडणवीस' यांच्या 'मनोरंजना'कडे वळवले गेले. महाविकास आघाडीला त्यांच्या अजेंड्यावर (agenda) बोलण्यासाठी जागाच मिळाली नाही. 'तुम्ही एकत्र याल की नाही?' या प्रश्नावर मविआच्या नेत्यांना स्पष्टीकरण देत बसावे लागले.

महायुतीचा हा राजकीय खेळ यशस्वी होण्यामागे विरोधी पक्षांच्या नेतृत्वाचा अभाव आणि त्यांच्यातील समन्वयाचा अभाव हे देखील मोठे कारण आहे. महाराष्ट्रात आजवर कधीही नव्हता इतका दुर्बल विरोधीपक्ष यावेळी आहे. याला विरोधी पक्षांची स्वतःची कर्मे (म्हणजेच, रस्त्यावर उतरून जनसामान्यांच्या प्रश्नांवर लढण्याची इच्छाशक्ती कमी पडणे) आणि ठोस नेतृत्वाचा अभाव हे जितके मोठे कारण आहे. तितकेच मुख्य कारण म्हणजे महायुतीची खास करून देवेन्द्र फडणवीस यांची चतुराई. महायुतीने विरोधकांना अक्षरशः उंदीर-मांजराच्या खेळासारखे खेळवले. महायुती तुटण्याची शक्यता आहे, या एकाच आशेवर मविआने आपले संघटन मजबूत करण्याऐवजी, 'सत्तांतर' होण्याची वाट पाहण्यात वेळ घालवला. परिणामी, महायुतीचे नेते एकत्र आहेत, पण भांडणाचे चित्र उभे करत आहेत. विरोधक एकत्र आहेत, पण त्यांनी भांडणाचे चित्र खरे मानून लढाईच्या मैदानात उतरण्याची संधी गमावली.

महायुतीच्या या 'नूरा कुस्ती'मध्ये केवळ तीन नेत्यांचे नाट्य नव्हते, तर त्यामागे एक सुनियोजित राजकीय रणनीती होती. याला आपण राजकारणाची 'वॉर रूम' (War Room) रणनीती म्हणू शकतो, जिथे प्रतिस्पर्धकाला मानसिक आणि मीडियाच्या पातळीवर निष्प्रभ करण्याची योजना आखली जाते. 'आपापसात भांडूनही' हे तिघे राज्यासाठी कसे एकत्र काम करत आहेत, हे दाखवून सामान्य मतदारांमध्ये एक प्रकारचा 'नाट्यमय' सहानुभूतीचा घटक निर्माण करणे.

भाजप आणि शिंदे गट/पवार गट यांच्या कार्यकर्त्यांना एकमेकांवर टीका करण्याची मोकळीक देऊन, भविष्यात संभाव्य जागा वाटप करताना कोणत्या कार्यकर्त्यांची निष्ठा किती तीव्र आहे, याची चाचपणी करणे. एकमेकांचे कार्यकर्ते पळवण्याची मोहीम चालवून, विरोधकांना हे दाखवून देणे की सत्ताधाऱ्यांमध्ये फूट असली तरी, 'पॉवर' अजूनही त्यांच्याकडेच आहे. यामुळे विरोधकांमध्ये सामील होण्याची इच्छा असणाऱ्या कार्यकर्त्यांनाही संदेश दिला गेला की, सत्ताधार्यांशी वैर घेणे योग्य नाही.

निश्चितच, महायुतीने खेळलेला 'नूरा कुस्ती'चा हा डाव अत्यंत यशस्वी ठरला. यातून विरोधकांनी काय धडा घेतला पाहिजे? विरोधी पक्षांना आता हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, केवळ सत्ताधाऱ्यांच्या अपयशाची किंवा त्यांच्यातील भांडणाची वाट पाहणे हा राजकीय पर्याय नाही. आज विरोधी पक्षाला 'कर्मे' करण्याची गरज आहे. याचा अर्थ: जनतेच्या प्रश्नांवर सातत्याने रस्त्यावर उतरून आंदोलन करणे आणि महागाई, बेरोजगारी, शेतकरी आत्महत्या यासारख्या ज्वलंत विषयांवर लक्ष केंद्रित करणे. सोशल मीडिया आणि पारंपरिक मीडियामध्ये सक्रिय राहून, सत्ताधाऱ्यांनी निर्माण केलेल्या 'भांडणाच्या' अजेंड्याला छेद देणे. सत्ताधारी काय बोलतात, यापेक्षा जनतेसाठी आम्ही काय बोलतोय, यावर लक्ष केंद्रित करणे. नेतृत्व कोण करेल, यापेक्षा 'एकत्र' कसे लढायचे यावर लक्ष केंद्रित करणे. महाविकास आघाडीच्या नेत्यांनी एकमेकांवर टीका करणे टाळले पाहिजे आणि समन्वयाचे एक मजबूत चित्र जनतेसमोर उभे केले पाहिजे.

महाराष्ट्रासारख्या प्रगल्भ राज्याच्या लोकशाहीसाठी प्रभावी आणि मजबूत विरोधी पक्ष असणे आवश्यक आहे. विरोधी पक्ष कमकुवत असल्यास, सत्ताधारी अधिक मनमानी करतात आणि लोकशाहीतील 'तपासणी आणि संतुलन' (Checks and Balances) ही व्यवस्था कोलमडते. महायुतीची 'नूरा कुस्ती' ही महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एक नवीन आणि प्रभावी राजकीय खेळी होती. या खेळाने सिद्ध केले की, आजच्या राजकारणात केवळ संख्याबळ नाही, तर मनोवैज्ञानिक युद्ध (Psychological Warfare) आणि माध्यम व्यवस्थापन (Media Management) अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

महाविकास आघाडी गलितगात्र झाली असली तरी, ही त्यांच्यासाठी आत्मपरीक्षणाची आणि संघटन मजबूत करण्याची एक मोठी संधी आहे. जर विरोधी पक्षाने महायुतीच्या या 'मनोरंजनाच्या' सापळ्यातून बाहेर पडून, खऱ्या जनसामान्यांच्या समस्यांना हात घातला आणि रस्त्यावर उतरून लढायला सुरुवात केली, तरच महाराष्ट्रातील लोकशाहीला एक सशक्त आणि पर्याय देणारा विरोधी पक्ष मिळू शकेल. अन्यथा, हाच 'नूरा कुस्ती'चा खेळ पुढील निवडणुकीपर्यंत सुरू राहून, महायुतीसाठी विजयाचा मार्ग मोकळा करेल, यात शंका नाही.

हाच महाराष्ट्राच्या आजच्या राजकारणाचा कटू आणि निर्णायक अध्याय आहे.