‘वंदे मातरम्’: केवळ गीत नव्हे, तर राष्ट्रीय अस्मितेचा महामंत्र!

संपादकीय

अभिजीत राणे

‘वंदे मातरम्’: केवळ गीत नव्हे, तर राष्ट्रीय अस्मितेचा महामंत्र!

वंदे मातरम्— हा केवळ दोन शब्दांचा समूह नाही, किंवा नुसता कवीच्या प्रतिभेचा आविष्कार नाही. तो आहे भारताच्या आत्म्याचा हुंकार, राष्ट्रीय अस्मितेचा महामंत्र आणि स्वातंत्र्ययुद्धातील कोट्यवधी क्रांतीकारकांना स्फूर्ती देणारी एक ‘संजीवनी’. या महाकाव्याला आणि स्वातंत्र्ययुद्धातील महामंत्राला अवतरून आज शंभर वर्षांहून अधिक काळ लोटला आहे, तरीही त्याची ऊर्जा, त्याची प्रासंगिकता आणि त्यामागचा ज्वलंत इतिहास आजही तितकाच जिवंत आहे. याच वंदे मातरम् गीतावर आज स्वातंत्र्यानंतरच्या ७५ वर्षांनी संसदेच्या पवित्र सभागृहात चर्चा व्हावी आणि काही राजकीय नेत्यांकडून त्याची महती कमी करण्याचा प्रयत्न व्हावा, हे खऱ्या अर्थाने दुर्दैवी आणि चिंतनीय आहे. वंदे मातरम् केवळ एक गीत नसून, ती एक गाथा आहे— भारतीयत्वाच्या संघर्षाची आणि विजयाची!

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतून जेव्हा ‘वंदे मातरम्’ हे गीत १८८२ मध्ये पहिल्यांदा प्रकट झाले, तेव्हा ते केवळ एक साहित्यिक रचना नव्हते. ते क्षणाक्षणाला दडपल्या जाणाऱ्या भारतीय जनतेच्या हृदयात प्रज्वलित झालेली ‘आशा’ होती. १८९६ मध्ये कलकत्ता येथे झालेल्या राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात या गीताला राष्ट्रगीत म्हणून अधिकृत स्थान मिळाले, जेव्हा साक्षात रवींद्रनाथ टागोर यांनी ते गायले. यानंतर या गीताने जो वेग पकडला, तो थेट १९४७ पर्यंत थांबला नाही. बंगालची फाळणी असो वा १९०५ मधील स्वदेशी चळवळ, ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक बनले. ‘ब्रिटिशांनो, येथून चालते व्हा’ हे सांगण्यासाठी प्रत्येक क्रांतीकारकाच्या मुखात हेच दोन शब्द होते.

त्या काळात या शब्दांचे मोल किती होते, याची कल्पना करणे आजच्या पिढीला कठीण आहे. ‘वंदे मातरम्’ हे गीत गायले की ब्रिटिश सरकार थेट तुरुंगात टाकत असे. या गीताला त्यांनी राजद्रोही आणि धोकादायक घोषणा म्हणून घोषित केले होते. कारण या गीतामध्ये केवळ भूमीला वंदन नव्हते, तर भारतमातेला देवतेच्या रूपात पाहण्याची आणि तिचे दास म्हणून तिची सेवा करण्याची प्रतिज्ञा होती, जी ब्रिटिश सत्तेला उखडून टाकण्याची शक्ती ठेवत होती. कित्येक क्रांतीकारक, मग ते खुदीराम बोस असोत, कन्हैयालाल असोत, वा भगतसिंग यांचे सहकारी असोत, त्यांनी ‘वंदे मातरम्’च्या घोषणेसह फासावर चढून हौतात्म्य पत्करले. फासावर जाणारा तो तरुण जेव्हा डोळ्यांत मृत्यूचे भय न बाळगता, अभिमानाने ‘वंदे मातरम्’ म्हणायचा, तेव्हा ते केवळ एक जयघोष नव्हता, तर ती शेवटची प्रतिज्ञा होती— “माते, आम्ही तुझ्यासाठी मरत आहोत आणि तुझा विजय निश्चित आहे!” अशा हजारो बलिदानाने पवित्र झालेले हे शब्द आहेत, ज्यावर आज राजकीय भाष्य केले जावे, हा इतिहासाचा अपमान आहे.

परंतु, स्वातंत्र्यानंतर सेक्युलर विचारधारेच्या नावाखाली काही राजकीय पक्षांनी आणि विचारवंतांनी या महामंत्राला वादग्रस्त बनवले. ‘वंदे मातरम्’ म्हणणे काही विशिष्ट धर्माच्या लोकांसाठी योग्य नाही, अशी दीडशहाणी भूमिका घेणे सुरू झाले. दुर्दैवाने, आज भारतातील काही मुस्लिम नेते आणि कथित सेक्युलर गट ‘वंदे मातरम्’ म्हणायला धार्मिक आक्षेप घेतात, कारण त्यांच्या मते, हे मातृभूमीचे वंदन थेट देवतेच्या पूजेसारखे आहे आणि त्यांच्या धर्मात त्याची परवानगी नाही. ही भूमिका पूर्णपणे ऐतिहासिक अपसमज आणि राजकीय सोयीचे प्रतीक आहे.

कारण, जर आपण स्वातंत्र्यपूर्व काळातील इतिहासाचे गांभीर्याने अवलोकन केले, तर आपल्याला आढळेल की, स्वातंत्र्ययुद्धातील मुस्लिम क्रांतीकारकांनी ‘वंदे मातरम्’ हे अभिमानाने स्वीकारले होते. आशुतोष चौधरी या प्रसिद्ध इतिहासकाराने नोंदवून ठेवले आहे की, १९०५ मध्ये बंगाल फाळणीविरुद्ध झालेल्या आंदोलनात हिंदू आणि मुस्लिम क्रांतीकारक खांद्याला खांदा लावून ‘वंदे मातरम्’ म्हणत तुरुंगात गेले होते. मौलाना मोहम्मद अली जोहर, मौलाना शौकत अली यांसारख्या नेत्यांनी ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक मानले होते. इतकेच नाही, तर ‘वंदे मातरम्’च्या या अभूतपूर्व लोकप्रियतेमुळे कलकत्ता (कोलकाता) येथून त्या काळात ‘वंदे मातरम्’ नावाचेच उर्दू दैनिकसुद्धा छापले जात होते! यावरून हे स्पष्ट होते की, १०० वर्षांपूर्वी जे उर्दू भाषिक नागरिक या शब्दांना अभिमानाने वृत्तपत्राचे नाव म्हणून स्वीकारत होते, त्यांना या शब्दांमध्ये कोणताही धार्मिक विरोध दिसत नव्हता. याचाच अर्थ, हा धार्मिक वाद स्वातंत्र्यानंतर विशिष्ट राजकीय स्वार्थापोटी हेतुपुरस्सर निर्माण केला गेला आहे.

स्वातंत्र्यानंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या अध्यक्षतेखालील संविधान सभेने २४ जानेवारी १९५० रोजी ‘वंदे मातरम्’ हे गीत राष्ट्रीय गीत (National Song) म्हणून स्वीकारले आणि त्याला राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ याच्या समकक्ष स्थान दिले. या ऐतिहासिक निर्णयामागे एकच भावना होती— ‘वंदे मातरम्’ हे गीत स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या इतिहासात हजारो बलिदानाचा साक्षीदार आहे आणि त्याच्या या योगदानामुळे त्याला राष्ट्रीय सन्मान देणे आवश्यक आहे.

नुकतीच संसदेत वंदे मातरम् या गीतावर चर्चा झाली, तेव्हा पुन्हा एकदा या वादाला तोंड फुटले. भाजपाच्या नेत्यांनी या गीताच्या ऐतिहासिक महतीचा गौरव केला आणि भारतीय संस्कृतीमध्ये मातृभूमीला वंदन करण्याची परंपरा कशी आहे, यावर प्रकाश टाकला. तर, याउलट काही कोंग्रेसी नेत्यांनी या गीतावर टीका केली, आणि त्यातील काही शब्दांवर धार्मिक आक्षेप घेणारी बाजू मांडली. हा प्रकार केवळ राजकीय दुर्दैव नाही, तर ज्या गीताने भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात मोठा वाटा उचलला, त्या गीताला कमी लेखणे म्हणजे आपल्या स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या मूळ मूल्यांनाच नाकारणे आहे.

आज जेव्हा आपण ‘वंदे मातरम्’ या महामंत्राची महती सांगणारी गाथा लिहित आहोत, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, ‘वंदे मातरम्’ हे कोणत्याही एका धर्माचे किंवा पंथाचे गीत नाही. ‘वन्दे मातरम्’ म्हणजे आईला वंदन. भारतमातेला वंदन करणे. ज्या भूमीने आपल्याला अन्न, पाणी आणि आश्रय दिला, तिची कृतज्ञता व्यक्त करणे. इस्लाममध्ये मातृभूमीवर प्रेम करणे, तिच्या रक्षणासाठी लढणे हे पवित्र कर्तव्य मानले जाते. ज्या भूमीत जन्मलो, तिची स्तुती करणे, यात कोणत्याही धर्माला आक्षेप असू शकत नाही. ही केवळ सेक्युलर भारताच्या दीडशहाण्या राजकारणाची देणगी आहे, ज्यामुळे या शब्दांना धार्मिक वादात ओढले गेले.

‘वंदे मातरम्’ या महामंत्राच्या १०० वर्षांहून अधिक काळाच्या प्रवासात, त्याने अनेक वादळांचा सामना केला आहे. ब्रिटिशांनी त्याला दडपण्याचा प्रयत्न केला, तर स्वातंत्र्यानंतरच्या राजकारणाने त्याला विभागण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, या दोन शब्दांमधील ऊर्जा आणि भक्तीचा भाव आजही कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात कायम आहे. ही केवळ राष्ट्रभक्तीची भावना नाही, तर भारतभूमीला आई मानण्याची आणि तिच्या एकतेसाठी सदैव तत्पर राहण्याची प्रतिज्ञा आहे.

राजकीय पक्षांनी तात्कालिक फायद्यासाठी या शब्दांवरून वाद निर्माण करण्याऐवजी, या शब्दांच्या मूळ भावनेचा आदर करायला हवा. संसदेत यावर चर्चा होण्याऐवजी, प्रत्येक पक्षाने एकमताने ‘वंदे मातरम्’च्या बलिदानाच्या इतिहासाला वंदन करायला हवे. कारण, हे गीत कोणत्याही एका पक्षाच्या विचारधारेचे नाही, तर हे गीत संपूर्ण राष्ट्राचे आहे— ज्या राष्ट्राच्या निर्मितीसाठी हजारो क्रांतीकारकांनी हसतमुखाने बलिदान दिले, त्यांच्या अंतिम शब्दांचा तो वारसा आहे.

आज आवश्यकता आहे ती, हा वाद बाजूला ठेवून, ‘वंदे मातरम्’ या गीताच्या मूळ आणि पवित्र भावनेला पुन्हा एकदा राष्ट्रीय जीवनात प्रतिष्ठा मिळवून देण्याची. तेव्हाच, ‘आनंदमठ’मधील ती क्रांतीची भावना आणि स्वातंत्र्याच्या लढ्यातील हजारो हुतात्म्यांचे ते बलिदान खऱ्या अर्थाने स्मरणात ठेवले जाईल आणि राष्ट्रीय अस्मितेचा हा महामंत्र पिढ्यानपिढ्या तेवत राहील!