“बलिदान परमों धर्मः “ अर्थात धुरंधर 2 !!!

संपादकीय

अभिजीत राणे

“बलिदान परमों धर्मः “ अर्थात धुरंधर 2 !!!

या दशकाला भारतीय चित्रपटसृष्टीचे 'सुवर्णयुग' मानले जाते. फाळणीनंतरच्या काळात देश घडत असताना चित्रपटांमध्ये सामाजिक प्रश्नांना महत्त्व दिले गेले. राज कपूर, नर्गिस, दिलीप कुमार आणि मीना कुमारी यांसारख्या कलाकारांनी अभिनयाचे नवे मापदंड प्रस्थापित केले. 'दो बिघा जमीन', 'मदर इंडिया' आणि 'प्यासा' यांसारख्या चित्रपटांतून ग्रामीण भारतातील गरिबी, शेतकऱ्यांचे शोषण आणि समाजातील दांभिकपणा मांडला गेला. या काळात चित्रपट केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ते राष्ट्र उभारणीच्या प्रक्रियेतील एक महत्त्वाचा भाग होते. संगीताच्या बाबतीतही हे दशक अतिशय समृद्ध होते.

साठच्या दशकात ब्लॅक अँड व्हाईट चित्रपट मागे पडून 'ईस्टमन कलर' चित्रपटांचे आगमन झाले. या दशकात प्रेक्षकांनी सामाजिक प्रश्नांपेक्षा रोमान्स आणि संगीताला जास्त पसंती दिली. शम्मी कपूर यांचा 'याहू' अवतार आणि राजेश खन्ना यांची 'सुपरस्टार' म्हणून झालेली एंट्री या दशकाचे वैशिष्ट्य ठरली. 'मुघल-ए-आझम', 'संगम' आणि 'आराधना' यांसारख्या चित्रपटांनी प्रेक्षकांना एका स्वप्नवत जगात नेले. काश्मीरच्या सुंदर दऱ्यांमध्ये चित्रित झालेली गाणी आणि हलकी-फुलकी कथानके ही या दशकाची प्रमुख ओळख होती, ज्याने भारतीय प्रेक्षकांना जागतिक दर्जाचा अनुभव दिला.

सत्तरीच्या दशकात देशातील राजकीय अस्थिरता, वाढती बेरोजगारी आणि भ्रष्टाचाराचा पडसाद सिनेसृष्टीवर उमटला. येथूनच अमिताभ बच्चन यांच्या रूपात 'अँग्री यंग मॅन'चा उदय झाला. 'झंजीर', 'दीवार' आणि 'शोले' या चित्रपटांनी अन्यायाविरुद्ध लढणाऱ्या नायकाची प्रतिमा निर्माण केली. समाजात साचलेला संताप पडद्यावर व्यक्त होऊ लागला. त्याच वेळी समांतर सिनेमा देखील जोर धरू लागला, ज्यात स्मिता पाटील आणि नसीरुद्दीन शाह यांसारख्या कलाकारांनी वास्तववादी अभिनयाची छाप पाडली. मसाला चित्रपट आणि वास्तववादी चित्रपट यांचा एक अनोखा संगम या दशकात पाहायला मिळाला.

ऐंशीच्या दशकात बॉलीवूडमध्ये ॲक्शन चित्रपटांची लाट आली. हिंसा आणि सूड या विषयांवर आधारित चित्रपटांचा भर वाढला. अनिल कपूर, सनी देओल आणि जॅकी श्रॉफ यांसारख्या नटांनी ॲक्शन हिरो म्हणून स्थान निर्माण केले. दशकाच्या उत्तरार्धात 'कयामत से कयामत तक' आणि 'मैने प्यार किया' सारख्या चित्रपटांमधून पुन्हा एकदा रोमँटिक संगीतमय प्रेमकथांचे पुनरागमन झाले. या काळात डिस्को संगीत (बप्पी लाहिरी) आणि दक्षिण भारतीय चित्रपटांचे रिमेक बनवण्याची प्रवृत्ती वाढली. मात्र, व्हिडिओ पायरेसीमुळे या दशकात चित्रपट उद्योगाला मोठ्या आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागला.

१९९१ च्या आर्थिक उदारीकरणानंतर भारतीय चित्रपटांचे स्वरूप बदलले. शाहरुख खान, आमिर खान आणि सलमान खान या 'तीन खान'चे वर्चस्व सुरू झाले. 'दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे' आणि 'हम आपके हैं कौन' सारख्या चित्रपटांनी परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांना केंद्रस्थानी ठेवले. कौटुंबिक मूल्ये, भव्य विवाह सोहळे आणि परदेशी लोकेशन्स ही या दशकाची वैशिष्ट्ये होती. चित्रपटांमध्ये ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगला महत्त्व आले. तसेच 'सत्या' सारख्या चित्रपटांमुळे अंडरवर्ल्ड आणि क्राईम ड्रामाचे एक नवीन वास्तववादी स्वरूप प्रेक्षकांसमोर आले.

एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मल्टिप्लेक्स संस्कृतीचा उदय झाला, ज्यामुळे वेगवेगळ्या विषयांवरील चित्रपटांसाठी प्रेक्षक उपलब्ध झाले. 'लगान', 'रंग दे बसंती' आणि 'दिल चाहता है' या चित्रपटांनी कथानक मांडणीच्या पद्धती बदलल्या. तंत्रज्ञानाचा वापर वाढला आणि व्हीएफएक्स मुळे चित्रपटांचा दर्जा सुधारला. या दशकात प्रयोगशील सिनेमाला वाव मिळाला. तसेच 'मुन्नाभाई एमबीबीएस' सारख्या चित्रपटांनी सामाजिक संदेश देण्याची नवी पद्धत शोधली. बॉलीवूड आता जागतिक पातळीवर एक मोठी बाजारपेठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

या दशकात प्रेक्षकांनी केवळ मोठ्या ताऱ्यांपेक्षा चांगल्या कथानकाला अधिक महत्त्व दिले. 'दंगल', 'बाहुबली' (मराठीत सैराट) आणि 'अंधाधुन' सारख्या चित्रपटांनी हे सिद्ध केले की दर्जेदार कथा असेल तर चित्रपट विक्रम करू शकतो. स्त्री-केंद्रित चित्रपट आणि सामाजिक विषयांवरील उपरोधिक चित्रपटांची (उदा. 'टॉयलेट: एक प्रेम कथा') संख्या वाढली. तसेच 'बायोपिक'चा (चरित्रपट) ट्रेंड मोठ्या प्रमाणावर दिसून आला. ओटीटी प्लॅटफॉर्मच्या आगमनाने चित्रपट पाहण्याची पद्धत बदलण्यास सुरुवात झाली, ज्याचा प्रभाव पुढील दशकावर गडद झाला.

२०२० च्या दशकात भारतीय चित्रपटसृष्टीने एक मोठे वैचारिक वळण घेतले आहे. या दशकाची सुरुवात कोव्हिड-१९ च्या संकटानंतर झाली, ज्याने प्रेक्षकांची अभिरुची पूर्णपणे बदलली. आता केवळ मसाला चित्रपट किंवा काल्पनिक रोमान्स प्रेक्षकांना आकर्षित करत नाहीत, तर त्यांना 'सत्य' जाणून घ्यायची ओढ लागली आहे. या दशकात 'उरी: द सर्जिकल स्ट्राईक', 'द कश्मीर फाइल्स', 'आर्टिकल ३७०' आणि 'द केरळा स्टोरी' यांसारख्या चित्रपटांनी बॉक्स ऑफिसचे सर्व समीकरणे मोडीत काढली. या चित्रपटांनी केवळ नफा कमावला नाही, तर राष्ट्रीय स्तरावर एका मोठ्या संवादाला सुरुवात केली.

याच मालिकेत २०२६ साली प्रदर्शित झालेला 'धुरंधर' हा चित्रपट या दशकातील सर्वात प्रभावशाली कलाकृती ठरला आहे. 'धुरंधर'ने राष्ट्रहितैषी चित्रपटांची व्याख्या अधिक व्यापक केली. हा चित्रपट केवळ सीमेवरील युद्धावर आधारित नसून, देशांतर्गत सुरक्षा आणि भारताच्या आधुनिक सामर्थ्याचे दर्शन घडवतो. 'उरी'ने जो जोश दिला होता आणि 'द कश्मीर फाइल्स'ने जे कटू सत्य मांडले होते, त्याच परंपरेला 'धुरंधर'ने तांत्रिक दृष्ट्या प्रगत अशा 'स्पाय थ्रिलर'च्या रूपात पुढे नेले. या चित्रपटाने दाखवून दिले की, भारत आता केवळ बचावात्मक नाही तर आक्रमक धोरण अवलंबणारा देश आहे.

या २०२०-२०३० च्या दशकातील चित्रपटांचा सर्वात मोठा प्रभाव म्हणजे 'सामान्य भारतीय' नायकाचा उदय. 'आर्टिकल ३७०' मध्ये ज्याप्रमाणे प्रशासकीय आणि राजकीय कौशल्याने एक कठीण प्रश्न सोडवला गेला, तसेच 'धुरंधर'मध्ये भारतीय गुप्तचर संस्था आणि सैन्यातील ताळमेळ दाखवण्यात आला आहे. हे चित्रपट केवळ मनोरंजन करत नाहीत, तर ते प्रेक्षकांच्या मनात "राष्ट्र प्रथम" ही भावना प्रबळ करतात.

पूर्वी अशा चित्रपटांना 'प्रोपगंडा' म्हणून नाकारले जात असे, मात्र आजचा प्रेक्षक अधिक सुजाण झाला आहे. त्याला इतिहास आणि वर्तमान यातील वास्तव पाहायचे आहे. 'धुरंधर' च्या यशामुळे हे सिद्ध झाले की, जर एखादा चित्रपट अस्सल भारतीय मातीतील शौर्याची गाथा आणि वास्तववादी घटनांवर आधारित असेल, तर त्याला भाषेच्या आणि प्रांताच्या पलीकडे जाऊन दाद मिळते. या चित्रपटांनी बॉलीवूडमधील जुन्या साच्यातील 'हिरो'ची व्याख्या बदलून 'कर्तव्यनिष्ठ नागरिक' आणि 'सैनिक' यांना खरा सुपरस्टार बनवले आहे. हे दशक भारतीय अस्मितेच्या आणि वास्तवाच्या जागरणाचे दशक म्हणून इतिहासात नोंदवले जाईल.

'धुरंधर' हा चित्रपट केवळ एक हेरकथा नसून तो बदलत्या भारताच्या सामर्थ्याचे आणि धोरणात्मक स्वावलंबनाचे पडद्यावरील प्रभावी प्रतिबिंब आहे. दिग्दर्शक आदित्य धार यांनी 'उरी: द सर्जिकल स्ट्राईक' नंतर पुन्हा एकदा हे सिद्ध केले आहे की, राष्ट्रहित आणि व्यावसायिक मनोरंजन यांचा अचूक समतोल कसा साधावा. या चित्रपटाचे सर्वात मोठे वेगळेपण म्हणजे याची कथा २०१४ नंतरच्या भारताच्या बदलत्या परराष्ट्र आणि संरक्षण धोरणावर आधारित आहे. वास्तविक घटनाक्रमांशी असलेले धागेदोरे या चित्रपटाला एक वेगळी विश्वासार्हता देतात, ज्यामुळे प्रेक्षक स्वतःला या कथेशी लगेच जोडून घेतात.

चित्रपटाची कथा एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या अशा आंतरराष्ट्रीय मिशनभोवती फिरते, जिथे भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेला असलेले धोके ओळखून ते मुळापासून उपटून काढण्याचे आव्हान असते. आदित्य धार यांचे दिग्दर्शन शैलीदार असले तरी ते वास्तववादाची कास सोडत नाही. त्यांनी चित्रपटात वापरलेले तंत्रज्ञान, अद्ययावत युद्धकला आणि गुप्तचर यंत्रणांचे काम करण्याची पद्धत अत्यंत बारकाव्यांसह मांडली आहे. 'धुरंधर' मधील प्रत्येक प्रसंग प्रेक्षकांच्या मनात उत्सुकता निर्माण करतो आणि त्यांना खुर्चीला खिळवून ठेवतो. चित्रपटाचे संगीत आणि सिनेमॅटोग्राफी वातावरणात एक प्रकारचा तणाव आणि देशाभिमान निर्माण करण्यास यशस्वी ठरते.

२०१४ नंतर भारतीय राजकारणात आणि जागतिक पटलावर भारताची जी 'निर्णायक' प्रति…