निसर्गाने इशारा दिला आहे , आपण समजून घेणार का ?

संपादकीय

अभिजीत राणे

निसर्गाने इशारा दिला आहे , आपण समजून घेणार का ?

एप्रिल महिन्याच्या अखेरीस महाराष्ट्रावर एकाच वेळी दोन विपरीत हवामान परिस्थितींचे सावट घोंगावत आहे. एकीकडे विदर्भात उष्णतेची लाट धडकत असताना दुसरीकडे कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात वादळी पाऊस, विजांचा कडकडाट आणि गारपिटीचा इशारा भारतीय हवामान विभागाने दिला आहे. हे दुहेरी संकट केवळ असामान्य नाही तर अत्यंत धोकादायकही आहे. विदर्भातील अकोला, अमरावती आणि वर्धा येथे तापमान ४५ अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेले आहे. हे 'हीट डोम' परिणामामुळे घडत असून वातावरणाच्या मध्यभागी उच्च दाबाचे क्षेत्र निर्माण झाल्यामुळे उष्णता खाली दाबली जात आहे.

कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात २३ ते २५ एप्रिल दरम्यान वादळी वारे, विजांचा कडकडाट आणि ताशी ३० ते ५० किलोमीटर वेगाने सुटणाऱ्या वाऱ्यांसह मध्यम ते जोरदार पावसाचा अंदाज असून मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात गारपिटीचीही शक्यता आहे. या अचानक येणाऱ्या वादळात झाडे उन्मळून पडणे, वीजपुरवठा खंडित होणे आणि शेतीचे मोठे नुकसान होण्याचा धोका आहे. नागरिकांनी पुढील काही दिवसांसाठी काही महत्त्वाची खबरदारी घेणे आवश्यक आहे. विदर्भातील नागरिकांनी दुपारी बारा ते चार या कालावधीत शक्यतो घराबाहेर पडू नये, पुरेसे पाणी प्यावे आणि हलके कपडे घालावेत. कोकण व मध्य महाराष्ट्रातील नागरिकांनी वादळाच्या वेळी झाडांखाली किंवा उघड्यावर थांबू नये. मात्र हे केवळ तात्कालिक उपाय आहेत. या संकटाची मुळे खोलवर रुजलेली आहेत आणि ती समजून घेणे आज अत्यंत गरजेचे झाले आहे.

महाराष्ट्राच्या बदलत्या हवामानामागे अरबी समुद्राच्या तापमानवाढीची भूमिका सर्वात महत्त्वाची आहे. वरील दुहेरी संकटाचे एक प्रमुख कारण म्हणजे अरबी समुद्राचे सातत्याने वाढत चाललेले तापमान. २००१ ते २०१९ या कालावधीत अरबी समुद्रातील तीव्र चक्रीवादळांमध्ये तब्बल ५२ टक्के वाढ झाली असून समुद्राचे तापमान २७ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त झाल्यास चक्रीवादळ निर्मितीसाठी पोषक परिस्थिती तयार होते. २०१३ पासून अरबी समुद्रातील वेगाने तीव्र होणाऱ्या चक्रीवादळांची संख्या दुप्पट झाली असून वाढत्या समुद्री तापमानामुळे भविष्यात आणखी जास्त चक्रीवादळांचा धोका निर्माण होणार आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे अरबी समुद्र बंगालच्या उपसागरापेक्षा जास्त वेगाने तापत असल्याने भविष्यात या भागात चक्रीवादळांची वारंवारिता वाढणार असल्याचे हवामान मॉडेल्स सांगतात. उष्ण समुद्रातून येणारे बाष्पयुक्त वारे किनारपट्टीवर अचानक जोरदार पाऊस आणि वादळ आणतात. महाराष्ट्र, गोवा आणि गुजरातच्या किनारपट्टीवर यामुळे गंभीर धोका निर्माण होत असून भविष्यात परिस्थिती आणखी बिकट होण्याचे संकेत आहेत.

अरबी समुद्राच्या तापमानवाढीइतकीच महाराष्ट्रातील बेसुमार वृक्षतोडही या हवामान संकटास जबाबदार आहे. विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम घाटात गेल्या काही दशकांत मोठ्या प्रमाणावर जंगले नष्ट झाली आहेत. जंगले म्हणजे निसर्गाचे वातानुकूलन यंत्र असते — झाडे उन्हाळ्यात तापमान नियंत्रित ठेवतात, पावसाळ्यात मातीची धूप थांबवतात आणि भूजल पातळी टिकवून ठेवतात. मात्र शेती विस्तार, रस्ते बांधणी, खाण उद्योग आणि बेकायदेशीर लाकूडतोड यामुळे घनदाट जंगले उजाड होत आहेत. जंगलांचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे उष्णता शोषून घेण्याची क्षमता कमी होते, पर्जन्यचक्र बिघडते आणि अवेळी पाऊस व दुष्काळाचे प्रमाण वाढते. विदर्भातील आजची ४५ अंशांची उष्णलाट आणि मराठवाड्यातील अवकाळी पाऊस हे दोन्ही या जंगलनाशाचेच परिणाम आहेत. वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम केवळ कागदावर न राहता प्रत्यक्षात राबवणे ही काळाची गरज बनली आहे.

वृक्षतोडीइतकाच विध्वंसक परिणाम महाराष्ट्रातील अनियंत्रित औद्योगिकीकरण आणि नागरीकरणाचा होत आहे. पुणे, नागपूर, औरंगाबाद, नाशिक या शहरांचा विस्तार गेल्या दोन दशकांत अत्यंत वेगाने झाला आहे. काँक्रीट आणि डांबराने आच्छादलेल्या शहरांमध्ये उष्णता शोषली जाते आणि रात्री हळूहळू बाहेर पडते — याला 'अर्बन हीट आयलंड' परिणाम म्हणतात. विदर्भावर गेल्या जवळपास एक आठवड्यापासून उच्च दाबाचे क्षेत्र स्थिरावले असून ते दहा हजार ते वीस हजार फूट उंचीवर टिकून आहे, ज्यामुळे खालील उष्णता बाहेर पडू शकत नाही. कारखान्यांमधून निघणारे कार्बन उत्सर्जन, वाहनांचा धूर आणि एअर कंडिशनरचा अतिवापर यामुळे शहरांचे तापमान आजूबाजूच्या ग्रामीण भागापेक्षा दोन ते चार अंशांनी जास्त असते. नियोजनशून्य नागरीकरणामुळे हरित क्षेत्र नष्ट होत असून पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी वाहून जाते, ज्यामुळे एकीकडे पूर तर दुसरीकडे भूजल घटण्याची समस्या एकाच वेळी निर्माण होते.

औद्योगिकीकरण आणि नागरीकरणाच्या या अनिर्बंध विस्ताराने महाराष्ट्रातील भूजल पातळी खालावण्याचे संकट आता गंभीर टप्प्यावर आणून ठेवले आहे. मराठवाडा आणि विदर्भात तर भूजल पातळी दरवर्षी एक ते दोन मीटरने खाली जात आहे. अनिर्बंध बोअरवेल खोदणे, उसासारख्या जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांची लागवड आणि पाण्याचा अपव्यय यामुळे भूगर्भातील पाण्याचे साठे वेगाने रिकामे होत आहेत. भूजल कमी झाल्यामुळे जमिनीच्या पृष्ठभागाची उष्णता शोषण्याची क्षमता कमी होते, ज्यामुळे उन्हाळ्यात तापमान अधिक वाढते. पाण्याअभावी जमीन कोरडी पडते, वनस्पती नष्ट होतात आणि धुळीचे वादळ वाढतात. थोडक्यात, अरबी समुद्राची तापमानवाढ, वृक्षतोड, औद्योगिकीकरण आणि भूजल घट या चारही समस्या एकमेकांशी घट्ट गुंफलेल्या आहेत आणि त्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे आजचे महाराष्ट्रावरील दुहेरी हवामान संकट होय. पाणलोट क्षेत्र विकास, वृक्षलागवड, शाश्वत नागरीकरण आणि कार्बन उत्सर्जन कपात या उपाययोजना तातडीने आणि प्रामाणिकपणे राबवल्या नाहीत तर येत्या दहा वर्षांत महाराष्ट्राच्या अनेक जिल्ह्यांत हे संकट आणखी तीव्र स्वरूप धारण करेल यात शंका नाही.