एक यशस्वी संमेलन !!!

अभिजीत राणे

एक यशस्वी संमेलन !!!

मोदी सरकारने नवी दिल्ली येथील भारत मंडपम येथे आयोजित केलेली 'इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट २०२६' (India AI Impact Summit 2026) ही कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रातील जगातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वपूर्ण परिषदांपैकी एक ठरली आहे. १६ ते २० फेब्रुवारी २०२६ दरम्यान चाललेल्या या ५ दिवसांच्या जागतिक परिषदेने भारताला 'एआय'च्या जागतिक नकाशावर एक प्रबळ शक्ती म्हणून स्थापित केले आहे.

मोदी सरकारने आयोजित केलेल्या या एआय कॉन्क्लेव्हची पायाभरणी भारतीय संस्कृतीतील 'सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय' या वैश्विक कल्याणाच्या विचारावर करण्यात आली होती. या संकल्पनेचा मूळ गाभा असा होता की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे तंत्रज्ञान केवळ मूठभर कॉर्पोरेट कंपन्यांच्या फायद्यासाठी किंवा श्रीमंत राष्ट्रांच्या प्रगतीसाठी मर्यादित राहू नये, तर त्याचा लाभ समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचावा. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या परिषदेत 'AI for All' (सर्वांसाठी एआय) ही घोषणा केली, जी केवळ एक घोषवाक्य नसून भारताच्या डिजिटल धोरणाचा मुख्य कणा आहे. या उद्दिष्टाचा विस्तार करताना प्रामुख्याने तीन स्तंभांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले.

पहिला स्तंभ म्हणजे लोक (People), ज्याअंतर्गत तंत्रज्ञानाचा वापर करून मानवी जीवन सुसह्य करणे आणि युवकांमध्ये नवीन कौशल्ये विकसित करणे हे उद्दिष्ट होते. दुसरा स्तंभ ग्रह (Planet) असून, यामध्ये हवामान बदल, शेतीतील पाणी व्यवस्थापन आणि शाश्वत ऊर्जा निर्मितीसाठी एआयचा वापर करण्यावर भर देण्यात आला. तिसरा स्तंभ प्रगती (Progress) होता, ज्याचा उद्देश भारताला 'एआय इनोव्हेशन हब' बनवून आर्थिक विकासाला गती देणे हा होता. या परिषदेचे सर्वात महत्त्वाचे उद्दिष्ट म्हणजे तंत्रज्ञानातील विषमता दूर करणे. भाषेची अडथळे दूर करून ग्रामीण भागातील लोकांना त्यांच्या मातृभाषेत सरकारी सेवा आणि शिक्षण उपलब्ध करून देण्यासाठी एआयची मदत घेणे, हे भारताच्या या उपक्रमाचे मुख्य ध्येय होते. अशा प्रकारे, तंत्रज्ञानाला मानवी चेहरा देणे आणि ते लोकशाही मूल्यांच्या चौकटीत बसवणे, हे या ऐतिहासिक परिषदेचे मुख्य वैचारिक उद्दिष्ट ठरले.

'इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट २०२६' च्या माध्यमातून भारताने जागतिक स्तरावर तंत्रज्ञान क्षेत्रातील आपले नेतृत्व सिद्ध केले आहे. या परिषदेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात झालेला अभूतपूर्व जागतिक सहभाग. केवळ विकसित राष्ट्रच नव्हे, तर 'ग्लोबल साऊथ' (Global South) मधील विकसनशील देशांना एका व्यासपीठावर आणण्याचे कसब भारताने दाखवले. या परिषदेत २० पेक्षा जास्त देशांच्या राष्ट्रप्रमुखांनी आणि तंत्रज्ञान मंत्र्यांनी प्रत्यक्ष हजेरी लावली, ज्यामुळे ही केवळ एक चर्चासत्र न राहता एक जागतिक धोरणात्मक परिषद बनली. या सहभागातून भारताने हे स्पष्ट केले की, एआयच्या भविष्यातील नियमावली ठरवण्यात भारताची भूमिका केंद्रस्थानी असेल.

जागतिक टेक दिग्गजांची उपस्थिती या परिषदेला अधिक वजन प्राप्त करून देणारी ठरली. गुगल (Google), मायक्रोसॉफ्ट (Microsoft), एनव्हीडिया (Nvidia) आणि ओपनएआय (OpenAI) यांसारख्या बलाढ्य कंपन्यांच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांनी (CEOs) या व्यासपीठावरून भारताच्या डिजिटल पायाभूत सुविधांचे आणि प्रतिभेचे कौतुक केले. विशेषतः एनव्हीडियाचे जेन्सन हुआंग यांनी भारताला 'जगाचा एआय कारखाना' (AI Factory of the World) म्हणून संबोधले, जे भारताच्या वाढत्या ताकदीचे प्रतीक आहे. सुमारे ५०० हून अधिक आंतरराष्ट्रीय एआय तज्ज्ञ, संशोधक आणि धोरणकर्त्यांनी पाच दिवस चाललेल्या विविध सत्रांमध्ये आपले विचार मांडले. या जागतिक नेतृत्वामुळे भारताने एआयच्या सुरक्षित आणि नैतिक वापरासाठी जगाला दिशा दाखवणारा 'दिल्ली जाहीरनामा' यशस्वीपणे संमत करून घेतला, ज्यामुळे तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताचा दबदबा निर्माण झाला आहे.

'इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट २०२६' मध्ये मोदी सरकारने भारताला जागतिक एआय महासत्ता बनवण्यासाठी 'इंडिया एआय मिशन' अंतर्गत अत्यंत क्रांतिकारी घोषणा केल्या. या मिशनसाठी १०,३७२ कोटी रुपयांची भरीव तरतूद करण्यात आली असून, त्याचा मुख्य उद्देश भारताची स्वतःची 'कॉम्प्युट क्षमता' (Compute Capacity) निर्माण करणे हा आहे. केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी या परिषदेत जाहीर केले की, भारत लवकरच १०,००० पेक्षा जास्त उच्च क्षमतेचे GPU (Graphics Processing Units) स्थापित करणार आहे. हे पाऊल भारतीय स्टार्टअप्स आणि संशोधकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण यामुळे त्यांना एआय मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यासाठी लागणारी महागडी प्रोसेसिंग शक्ती अत्यंत स्वस्त दरात उपलब्ध होईल.

याव्यतिरिक्त, भारताने 'सार्वभौम एआय' (Sovereign AI) या संकल्पनेवर विशेष भर दिला आहे. याचा अर्थ असा की, भारत केवळ पाश्चात्य देशांतील एआय मॉडेल्सवर अवलंबून न राहता, स्वतःचे स्वदेशी एआय मॉडेल्स विकसित करेल. हे मॉडेल्स भारताच्या विविध २२ अधिकृत भाषा आणि प्रादेशिक बोलीभाषांमध्ये संवाद साधण्यास सक्षम असतील, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील सामान्य नागरिकालाही तंत्रज्ञानाचा थेट लाभ घेता येईल. 'एआय इनोव्हेशन सेंटर' आणि 'एआय डेटासेट प्लॅटफॉर्म'ची स्थापना करून सरकारी डेटाचा सुरक्षित वापर संशोधनासाठी उपलब्ध करून देण्याची घोषणाही या वेळी करण्यात आली. शिक्षण क्षेत्रात एआयचा समावेश करण्यासाठी शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विशेष प्रयोगशाळा उभारण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. या सर्व घोषणांमुळे केवळ तांत्रिक प्रगतीच होणार नाही, तर आगामी काळात लाखो नवीन रोजगार आणि 'युनिकॉर्न' स्टार्टअप्सची निर्मिती होण्यास मदत होईल.

या जागतिक परिषदेत महाराष्ट्र राज्याने आपले 'एआय मॉडेल' अत्यंत प्रभावीपणे सादर केले. महाराष्ट्राने केवळ धोरणे न आखता, प्रशासनात एआयचा प्रत्यक्ष वापर (AI in Action) कसा केला जातो, याचे उत्तम प्रदर्शन केले. 'महाविस्तार' या एआय-आधारित प्लॅटफॉर्मद्वारे राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांना पिकांचे नियोजन आणि हवामानाचा अचूक अंदाज दिला जात आहे. आरोग्य क्षेत्रात, दुर्गम भागातील रुग्णांच्या निदानासाठी एआय उपकरणांचा वापर करून 'टेलि-मेडिसिन'ला गती दिली गेली आहे. तसेच, सायबर सुरक्षा आणि गुन्हे रोखण्यासाठी 'महाक्राइम ओएस' सारखी प्रगत यंत्रणा कार्यान्वित करण्यात आली आहे. या प्रयोगांमुळे महाराष्ट्र हे एआय तंत्रज्ञान राबवणारे देशातील आघाडीचे राज्य ठरले आहे.

'इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट २०२६' चा निष्कर्ष हा आहे की, भारत आता केवळ जागतिक तंत्रज्ञानाचा ग्राहक उरलेला नसून, तो या क्षेत्रातील एक प्रभावशाली 'नियमक' आणि 'निर्माता' म्हणून उदयास आला आहे. या परिषदेने हे स्पष्ट केले की, भारताची अफाट लोकसंख्या आणि त्यातून निर्माण होणारा प्रचंड 'डेटा' हीच देशाची खरी संपत्ती आहे. लोकशाही मूल्यांची जपणूक करत एआयचा मानवी कल्याणासाठी वापर कसा करावा, याचा एक आदर्श 'भारतीय मॉडेल'च्या रूपाने जगासमोर मांडला गेला आहे. या समिटने भारताच्या डिजिटल क्रांतीला एका नव्या उंचीवर नेले असून, आगामी दशकात भारत जगाला 'एआय फॉर ऑल' या मंत्राखाली दिशा दाखवेल, हाच या परिषदेचा मुख्य सारांश आहे.